Bir kitabı ortadan kaldırmanın en kesin yolu onu yakmaktır. İkinci en kesin yol ise kimsenin onu umursamamasıdır. Sansürün tarih boyunca çözemediği çelişki tam buradadır: birinci yöntem neredeyse her zaman ikincisini imkânsız kılar. Yakılan kitap konuşulur, aranır, saklanır. Görmezden gelinen kitap ise rafta sararıp gider.
Türkiye'nin kitapla imtihanı cumhuriyet tarihiyle yaşıt. Bir metnin başına gelebilecekler uzun bir liste oluşturur: savcılık talebiyle toplatma, "sakıncalı" damgası, dava dosyaları, bilirkişi raporları, imha tutanakları. Ama bu resmî sürecin gölgesinde her zaman ikinci bir hayat akar: fotokopi, teksir, daktilo kopyası, elden ele dolaşan cilt.
"Sakıncalı" bir damganın icadı
Toplatma, Türkiye'de kitabın en tanıdık kaderi. Bir eser hakkında dava açılır, mahkeme dağıtımının durdurulmasına ve toplatılmasına karar verir, kolluk kuvvetleri kitapçıları ve yayınevini dolaşır. Kimi zaman dava beraatle biter, kitap yıllar sonra yeniden basılır; kimi zaman baskılar imha edilir.
Örnekler tahmin edildiğinden eskiye uzanır. Sabahattin Ali'nin masal kitabı Sırça Köşk, 1947'de Bakanlar Kurulu kararıyla toplatıldı; kitaptaki bazı masallar dönemin düzenine yönelik alegori sayılmıştı. Bir yıl sonra Aziz Nesin'in Azizname'si aynı yolu izledi. Aziz Nesin ömrü boyunca çok sayıda davayla, defalarca toplatmayla ve hapisle uğraştı; neredeyse bütün bir kuşağın mizahını mahkeme salonlarında savundu.
Toplatma kararının hukuki gerekçesi dönemden döneme değişti: bir zamanlar "müstehcenlik", başka bir zaman "halkı kanunlara karşı gelmeye tahrik", sık sık da "bölücülük" ya da "dini değerleri aşağılama". Ama sonuç çoğu kez aynıydı: kitap depolara kaldırılır, bazen imha edilir; yayıncı mahkeme kapılarında yıllar geçirir. Küçük yayınevleri için tek bir toplatma kararı çoğu zaman kapanma anlamına geliyordu.
Nâzım vakası
Yasağın bir yazarı nasıl efsaneye çevirdiğini görmek isteyen Nâzım Hikmet'e bakmalı. 1930'ların sonundan 1960'ların ortasına kadar Nâzım'ın kitapları Türkiye'de yasal olarak basılamadı, satılamadı. Şair hayatı boyunca on bir ayrı davadan yargılandı, cezaevlerinde toplam on iki yılı aşkın süre geçirdi. 25 Temmuz 1951'de bir Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığından çıkarıldı; bu karar ancak 5 Ocak 2009'da, ölümünden kırk altı yıl sonra iptal edildi.
Peki yasak Nâzım'ı susturdu mu? Tersine. Şiirleri daktiloyla çoğaltıldı, defterlere elle geçirildi, ezberlendi, bestelendi, hapishane koğuşlarında ağızdan ağıza dolaştı. Memleketimden İnsan Manzaraları yıllarca resmî olarak "yok"tu ama fiilen her yerdeydi. Yasak bir metni yeraltına indirdiğinde ona bir parola değeri kazandırır: onu okumuş olmak bir aidiyet işaretine dönüşür.
İşin tuhaf yanı şu: Nâzım Türkiye'de yasaklıyken şiirleri onlarca dile çevrildi, dünyanın dört bir yanında basıldı. Kendi ülkesinde "yok" sayılan şair, başka dillerde bir klasiğe dönüştü. Yasak, bir yazarı ancak kendi sınırları içinde susturabiliyor.
Kütüphaneden sessizce çıkarılanlar
Toplatma göz önünde olur; kütüphane ayıklaması sessiz yürür. Farklı dönemlerde okul ve halk kütüphanelerine "şu yazarların şu kitapları raftan kaldırılsın" içerikli listeler ulaştı. Kitapların fişleri söküldü, ciltler bodrumlara indirildi, bir kısmı hiç geri gelmedi. Bir kuşağın "adını bile duymadığı" yazarlar, çoğu zaman raftan indirilmiş yazarlardı. Bu yüzden eski bir taşra kütüphanesinin deposunu karıştırmak bazen küçük bir kazı çalışmasına benziyor.
Kâğıda geri dönmek
Bazı dönemlerde iş toplatmayla kalmadı. 12 Eylül 1980 darbesinin ardından kitap, tek başına bir suç unsuru sayılabiliyordu. İnsanlar kütüphanelerini bahçelerine gömdü, sobada yaktı, poşetleyip çöpe attı. Toplatılan yayınların önemli bölümü İzmit'te SEKA'nın kâğıt fabrikasına gönderildi; anlatılanlara göre tonlarca kitap, dergi ve gazete hamur yapılıp yeniden kâğıda dönüştürüldü. Bir kuşağın okuma birikimi kelimenin tam anlamıyla eritildi.
Kitap yakmak yeni bir şey değil; yeni olan, insanların kendi kitaplarından korkmayı öğrenmesidir.
Aynı hikâye, başka coğrafyalar
Kitap yakmanın en bilinen görüntüsü 1933 Mayıs'ında Berlin'de, üniversite öğrencilerinin on binlerce kitabı bir meydanda ateşe verdiği gecedir. O meydanın taşına bugün Heinrich Heine'nin bir asır önce yazdığı satır kazılı: "Kitapların yakıldığı yerde, sonunda insanlar da yakılır." Heine bu cümleyi 1820'lerde, kendi kitapları henüz yasaklanmadan çok önce yazmıştı.
Sansür yalnızca bize özgü değil. James Joyce'un Ulysses'i ABD'de uzun yıllar müstehcen sayıldı, gümrükten geçemedi; 1930'ların başında bir federal mahkeme kararıyla serbest kaldı. Vladimir Nabokov'un Lolita'sı ilk kez, 1950'lerde Paris'te, kimsenin ciddiye almadığı küçük bir yayıncıdan çıkabildi. D. H. Lawrence'ın Lady Chatterley'in Sevgilisi tam metniyle ancak 1960'ta İngiltere'de yargılandı ve aklandı; dava biter bitmez kitap günler içinde milyonlarca sattı. Salman Rushdie'nin Şeytan Ayetleri ise 1989'dan sonra dünya çapında bir krize dönüştü; Türkiye'de kitaptan bölümleri çeviren Aziz Nesin, 1993 yazında Sivas'ta bir kültür şenliği için toplanan konukların kaldığı otelin kuşatılıp ateşe verildiği katliamın hedefindeydi. O yangında otuzdan fazla insan hayatını kaybetti.
Yasağın hafiflediği de olur. On yıllarca dağıtımı engellenen metinler, bir yargı düzenlemesiyle ya da içtihat değişikliğiyle raflara döner. Türkiye'de kimi dinî külliyatlar ve siyasi metinler için bu, ancak 2000'lerde ya da 2010'larda mümkün oldu. Bazı kitaplar ise yasak listesinden hiç çıkmaz, sadece unutulur — sansürün en sinsi biçimi budur: karar geri alınır ama kitap artık basılmaz, aranmaz, okunmaz.
Yasak neden işe yaramaz
"Yasak meyve" klişesi aslında bir gözlem: bir kitabın toplatıldığı haberi, o kitabın yapılabilecek en iyi reklamıdır. Sansürcü, bir metni tehlikeli ilan ederek onu okunmaya değer ilan etmiş olur. Sovyet bloğunda samizdat denen el altı çoğaltma kültürü tam da bu baskıdan doğdu; Türkiye'nin teksir makineleri, karbon kâğıtları ve fotokopi büroları da benzer bir iş gördü.
Yayıncılar bunu acı bir şakayla anlatır: bir kitabı hızla tüketmek istiyorsan, toplatılmasını sağla. Toplatma haberi çıktığı gün kitabın adı vitrinlerde, sohbetlerde, kulaktan kulağa dolaşmaya başlar; karar fiilen uygulanana kadar baskı çoktan biter.
Toplatılan kitabın izini sürmek
Bugün sahaf raflarında bu tarihin fiziksel kanıtları duruyor. Künyesinde "toplatılmıştır" şerhi taşıyan eski baskılar. Mahkeme kararıyla belirli sayfaları ya da satırları siyah bantla kapatılmış nüshalar — Henry Miller'ın Oğlak Dönencesi 1990'ların ortasında, otuzdan fazla yayınevinin ortak imzasıyla ve bazı bölümleri bantlanmış halde yeniden basılmıştı. Bu nüshalar artık yalnızca birer kitap değil, bir dönemin belgesi.
Korsan baskılar da bu tarihin parçası. Yasak yıllarında bazı kitaplar yayıneviz, künyesiz, ucuz kâğıda basılıp el altından satıldı; kapaklarında çoğu zaman yalnızca bir başlık ve bir renk vardı. Bugün bu künyesiz baskılar düzgün ilk baskılardan daha zor bulunur ve kendi meraklısı vardır.
Kimi sahaflarda "yasaklılar" diye ayrılmış raflar bile bulunur — bir dönem eve sokmanın riskli olduğu kitaplar, şimdi camekânda sergileniyor. sahafta.com gibi bir yerde eski bir baskının peşine düştüğünüzde çoğu zaman aradığınız yalnızca metin olmuyor; o metnin hangi badireden geçtiğini gösteren nüsha oluyor. Yasak bir kitabı ele geçirmenin verdiği o hafif suç ortaklığı hissi, aslında okurun tarihe dokunma biçimi.
Bir kitabı yasaklayan herkes aynı şeyi umar: metnin unutulmasını. Oysa yaptıkları şey neredeyse her zaman aynı kapıya çıkar — o kitabı, hiç hak etmediği kadar çok insanın merak ettiği bir nesneye dönüştürmek.