Bir araştırmacının en çok vakit harcadığı iş, çoğu zaman yazmak değil, aramaktır. Bir dipnotta geçen bir kitabı bulmak, bir iddianın kaynağına inmek, bir tarihin doğru olup olmadığını kontrol etmek. Bu arama işinin nasıl yapıldığı son yüz yılda kökten değişti; ama değişmeyen bir şey var: iyi kaynak hâlâ kolay bulunmuyor, sadece farklı yerlerde saklanıyor.
Kartların krallığı
Yakın zamana kadar her ciddi kütüphanenin kalbinde tahta çekmeceli devasa bir dolap dururdu: fiş kataloğu. Her kitap için en az üç kart vardı — yazara göre, başlığa göre, konuya göre — ve her kartta kitabın künyesi, raf numarası, sayfa sayısı el yazısı ya da daktiloyla yazılıydı. Bir konuyu araştıran kişi bu çekmeceleri saatlerce karıştırır, ilgili kartları bir kenara ayırır, raf numaralarını bir kâğıda geçirir, sonra depoya inerdi.
Bu sistem yavaştı ama bir erdemi vardı: gözden geçirirken tesadüfen başka bir kart görürdünüz. Aradığınız kitabın hemen yanındaki kart, aklınıza gelmeyen bir kaynağı gösterirdi. Türkiye'de bu geleneğin köklü kurumları var. Beyazıt Devlet Kütüphanesi 1880'lerde, halka açık ilk büyük Osmanlı kütüphanesi olarak kuruldu ve bugün hâlâ süreli yayın ve nadir eser bakımından zengin. Milli Kütüphane, Adnan Ötüken'in uzun uğraşıyla 1940'larda Ankara'da hayata geçti ve yasal olarak yayımlanan her kitabın bir nüshasını toplamakla görevlendirildi.
Çekmecelerdeki emek
Kataloglama görünmez bir emektir. Bir kitabın doğru künyesini çıkarmak, konu başlıklarını atamak, çapraz göndermeleri kurmak — bunları yapan kütüphaneciler olmasa, en zengin koleksiyon bile işe yaramaz bir yığındır. Türkiye'de bu emeğin en bilinen örneklerinden biri İslam Araştırmaları Merkezi'nin (İSAM) kütüphanesidir; özellikle makale düzeyinde dizinleme yaparak, bir konuda dağınık dergilerde çıkmış yazıları tek yerden bulunur kılmasıyla araştırmacıların hayatını kolaylaştırdı. Bir makalenin künyesini bir kart sistemine geçirmek dakikalar alır; binlercesini yıllar.
Ekrana geçiş
Fiş kataloglarının yerini önce bilgisayarlı katalog (OPAC) aldı; sonra CD-ROM'lu veritabanları geldi; ardından her şey internete taşındı. Bugün bir araştırmacı JSTOR, Google Akademik, arşiv siteleri ve kütüphanelerin çevrimiçi katalogları arasında dakikada gezinebiliyor. archive.org ve benzeri projeler telif süresi dolmuş yüz binlerce kitabı tarayıp herkese açtı. Bir yüzyıl önce bir haftalık kütüphane çalışması gerektiren bir tarama, artık bir öğle arasında bitiyor.
Ama bolluk kendi sorununu getirdi. Artık zorluk kaynak bulmak değil, bulunan kaynakların hangisinin güvenilir olduğunu ayırt etmek. Yanlış künye, eksik tarama, kaynağı belirsiz alıntılar internette hızla çoğalıyor. Fiş kataloğunun yavaşlığı bir tür kalite süzgeciydi; onu kaybettiğimizde yerine kendi eleştirel dikkatimizi koymak zorunda kaldık.
Arşivin ve sözün yeri
Kitap ve makale, araştırmanın yalnızca bir katmanı. Tarihçi için asıl malzeme çoğu zaman arşivdir: İstanbul'daki Osmanlı arşivi, tapu ve nüfus defterleri, mahkeme sicilleri, vakıf kayıtları. Bir kuşak önce bu belgelere ulaşmak, tozlu depolarda gün geçirmek, elle kopya çıkarmak, bazen tek bir defteri görmek için haftalarca beklemek demekti. Halil İnalcık gibi tarihçilerin çalışma disiplini büyük ölçüde bu sabrın üstüne kuruluydu.
Sosyolog ve halkbilimci için ise kaynak, yaşayan insandır: bir zanaatkârın anlattıkları, bir köyün sözlü geleneği, bir ailenin hatırladıkları. Bu tür bilgi hiçbir katalogda yoktur; ancak gidip dinlemekle, kaydetmekle, sonra da yazıya dökmekle elde edilir. Dijitalleşme bu alanda da çok şey değiştirdi — ses kaydı, video, aranabilir döküm — ama işin özü hâlâ birinin karşısına oturup soru sormak.
Türkiye'de dijitalleşme
Son yıllarda yazma eser koleksiyonlarının taranıp çevrimiçi açılması, araştırmanın coğrafyasını değiştirdi. Bir zamanlar yalnızca Süleymaniye'ye gidip görülebilen bir yazmanın yüksek çözünürlüklü görüntüsü, artık bir başka şehirden, hatta bir başka ülkeden incelenebiliyor. Bu, özellikle taşradaki ve yurt dışındaki araştırmacılar için büyük bir eşitleyici. Yine de tarama her zaman yeterli değil: bir yazmanın kâğıdının su damgası, mürekkebin cinsi, cildin dikişi çoğu zaman ancak elde incelenerek anlaşılır. Dijital erişim kapıyı açıyor; ama bazı sorular hâlâ odaya girmeyi gerektiriyor.
Nadir eser ne demek?
Araştırmacıların bir kısmı için asıl mesele matbu kitaplar değil, nadir eserler. Türkiye'de bu kavramın hukuki bir karşılığı var: 1928 Harf Devrimi öncesinde eski harflerle (Arap alfabesiyle) basılmış Türkçe eserler ve el yazmaları, kültür varlığı sayılır; bunların ticareti kayıt altındadır ve yurt dışına çıkarılmaları yasaktır. Bir yazma eser çoğu zaman tek nüshadır; kopyalandığı her seferde biraz değişmiş, kenarına başka eller başka notlar düşmüştür. İki nüsha asla birebir aynı değildir.
Eski harfli matbu eserler için durum biraz daha rahat olsa da bu kitapların çoğu az sayıda basıldı, savaşlar ve yangınlar arasında eridi, bugün onlarca değil belki birkaç nüshası kaldı. Bir araştırmacı için böyle bir kitabın izini sürmek, bazen tek tek kütüphanelere yazmak, bazen de sahaf sahaf gezmek demek.
Sahaf, araştırmanın sessiz tedarikçisi
Türkiye'de bilimsel çalışmanın altyapısına en çok katkı yapan isimlerden biri bir akademisyen değil, bir koleksiyonerdi. Seyfettin Özege, ömrü boyunca eski harflerle basılmış Türkçe kitapları topladı; bu koleksiyonu Erzurum'daki Atatürk Üniversitesi'ne bağışladı ve elindeki malzemeden Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğunu hazırladı. Bu katalog olmadan, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet matbuatı üzerine çalışmak çok daha zor olurdu. Özege'nin yaptığı, bir sahafın refleksini bilimsel bir esere dönüştürmekti: dağınık olanı topla, sırala, tarif et, herkese aç.
Sıradan bir sahaf da her gün küçük ölçekte aynı işi yapar. Bir dipnotta adı geçen, kütüphane kataloglarında görünmeyen bir risalenin bir sahafın rafında beklediğini keşfetmek, birçok tezin dönüm noktası olmuştur. Sahaf, resmi kurumların dışında kalmış, henüz kataloglanmamış, belki de hiç kataloglanmayacak malzemenin dolaşımda kalmasını sağlar.
Kütüphane bilineni saklar; sahaf, henüz kimsenin aramadığı şeyi elde tutar.
Bir dipnotun peşinde
Araştırmanın en tanıdık sahnelerinden biri şudur: bir kitabın dipnotunda, bugün pek bilinmeyen bir esere yapılmış bir gönderme görürsünüz. Künye eksiktir; yayın yeri yok, tarih belirsiz, yazarın adı kısaltılmış. Önce çevrimiçi kataloglara bakarsınız — yok. Ulusal toplu kataloğa bakarsınız — bir kayıt var ama nüsha “kayıp” işaretli. Eski bibliyografyalara inersiniz; eserin gerçekten var olduğunu, hatta iki farklı baskısının bulunduğunu öğrenirsiniz. Sonra iş sahaf turuna döner: birkaç sahafa sorarsınız, biri “bende yok ama bir meslektaşımda görmüştüm” der.
Bu zincirin her halkası ayrı bir teknoloji katmanıdır: dijital katalog, basılı bibliyografya, insan hafızası. Hiçbiri tek başına yetmez. Ve çoğu zaman zinciri tamamlayan son halka, bir vitrinin arkasında oturan, o eseri yıllar önce eline almış biri olur.
Taranmış kopya ile asıl nüsha
“Her şey internette” duygusu, taranmış bir PDF'nin asıl kitabın yerini tuttuğu yanılsamasını besliyor. Metni okumak için çoğu zaman yeter, doğru. Ama bir kitabın maddi hâli de bilgi taşır. Kâğıdın cinsi baskı tarihini ele verir. Sayfa kenarındaki bir kütüphane mührü, o nüshanın hangi koleksiyonlardan geçtiğini gösterir. Bir önceki sahibinin çizdiği satırlar, o kitabın döneminde nasıl okunduğuna dair ipucudur. Dizgi hataları, sonradan yapıştırılmış tashih pusulaları, ciltçinin işaretleri — bunların hiçbiri düşük çözünürlüklü bir taramada görünmez.
Bu yüzden ciddi araştırma, dijital kolaylıkla fiziksel nüshayı bir arada kullanır. Önce çevrimiçi katalogdan neyin nerede olduğunu öğrenirsin; sonra elle tutulur nüshaya ulaşmaya çalışırsın. sahafta.com gibi platformların araştırmacı için değeri de burada: onlarca sahafın dağınık, tek tek gezilmesi imkânsız rafını tek bir arama kutusunda birleştirmek. Bir yüzyıl önce çekmece çekmece yapılan iş, artık bir sorguyla başlıyor — ama sonunda yine gerçek bir kitap, gerçek bir sahaf ve gerçek bir nüsha var.
Bu yüzden deneyimli araştırmacılar bir kitabı ararken tek bir yola güvenmez. Aynı eseri hem çevrimiçi toplu katalogda, hem birkaç büyük kütüphanenin kendi sisteminde, hem de ikinci el kitap platformlarında sorgularlar; çünkü her kaynak farklı bir koleksiyonu görür. Bir kitap resmi kataloglarda “yok” görünürken, bir sahafın vitrininde yıllardır alıcı bekliyor olabilir. Kaynak taramasının olgunluğu, tek bir arama kutusuna değil, birbirini tamamlayan birçok kutuya bakmayı öğrenmekle ölçülür.
Değişen araçlar, değişmeyen iş
Fişten veritabanına geçiş, araştırmayı hızlandırdı ama kolaylaştırmadı. Kaynak bulmak artık daha az yürüme, daha çok ayıklama gerektiriyor. Nadir eserin kıymeti azalmadı, arttı; çünkü herkesin eriştiği bilgi bolluğu içinde, az bulunan asıl nüsha daha da ayırt edici hale geldi. Ve bu ekosistemin en eski aktörü, sahaf, hâlâ oyunda: kütüphanenin almadığını, veritabanının taramadığını, kimsenin henüz sormadığını rafında bekletiyor.