Diyelim ki aynı kitabı arıyorsunuz: aynı yazar, aynı eser, aynı ad. Bir sahafta 50 liraya duruyor, ötekinde 5.000. İlk tepki "biri kazık atıyor" olur. Oysa çoğu zaman ikisi de haklıdır — çünkü satılan şey "o kitap" değil, o nüshadır. Ve iki nüsha arasında bazen bir apartman dairesi kadar fark olabilir.
Nadir kitap fiyatlandırması keyfî değil; birbirini etkileyen birkaç ölçüye dayanır. Sahafın kafasındaki hesabı adım adım açalım.
Hangi baskı?
İlk soru her zaman budur. İlk baskı — hatta çoğu zaman birinci basımın birinci baskısı — koleksiyonerin peşinde olduğu şeydir. Sebebi duygusal olduğu kadar nesneldir: ilk baskı metnin dünyaya ilk çıktığı halidir, genellikle en az sayıda basılmıştır ve yazarın o an neredeyse hiç tanınmadığı için en az korunmuş olanıdır.
İlk baskıyı sonrakilerden ayırmak her zaman kolay değil. Sahaflar künye sayfasındaki ifadelere, basım yılına, yayınevi logosuna, hatta ilk baskıya özgü dizgi hatalarına bakar. Sonradan düzeltilen bir matbaa hatası, bir nüshanın gerçekten ilk baskı olduğunun en sağlam kanıtı olabilir.
Kondisyon
Sahaf jargonunda kabaca şu basamaklar kullanılır: sıfır gibi, çok iyi, iyi, orta, kabul edilebilir. Aradaki mesafe fiyatta katlanarak büyür. Değeri düşüren başlıca kusurlar:
- Sayfalarda sararma ve kahverengi lekelenme (sahaf diliyle "foxing")
- Nem, su hasarı, küf kokusu
- Kurt yeniği, böcek deliği
- Sırtın çökmesi, cildin ayrılması, dikişin gevşemesi
- Eksik ya da yırtık sayfa, kesilmiş resim
- Aşırı altı çizme, tükenmez kalem notları
Nadir bir kitapta küçük bir kusur bile fiyatı yarıya indirebilir. Aynı mantıkla, sıradan bir kitabın olağanüstü temiz bir nüshası beklenenin üstünde değerlenebilir. Kondisyon tarifleri bir ölçüde özneldir; bu yüzden ciddi alıcı ilan metnine değil, bol ve net fotoğrafa bakar.
Onarım ve müdahale
Yıpranmış bir kitabı onarmak değeri hem kurtarır hem de düşürebilir. Profesyonel, belli edilmeyecek bir cilt tamiri kabul görür; eksik bir sayfanın tıpkıbasımla tamamlanması, baştan ciltleme ya da agresif bir temizlik ise koleksiyoner gözünde nüshayı "müdahale görmüş" sınıfına indirir. Kural basit: orijinal ne kadar korunmuşsa o kadar iyi. Bir ilanda "sırtı sonradan yenilenmiştir" ya da "birkaç sayfası fotokopidir" notunu görüyorsanız, fiyat da ona göre inmiş olmalı.
Şömiz meselesi
Yakın dönem ilk baskılarında değerin çoğu bazen kitabın kendisinde değil, üstündeki kâğıt ceketle — yani şömizle — ilgilidir. Klasik örnek F. Scott Fitzgerald'ın Muhteşem Gatsby'sidir: 1925 ilk baskısı şömizsiz halde birkaç bin dolar ederken, orijinal şömiziyle birlikte iyi durumda yüz binlerce dolara alıcı bulur. Şömiz kolay yıprandığı, çoğu okur onu attığı için hayatta kalan az sayıdaki örnek çok kıymetlenir. Türkçe yayıncılıkta şömizli baskı görece yeni bir alışkanlık ama koleksiyoner tarafında önemi hızla artıyor.
İmza, ithaf, tarihsel bağ
Yazarın imzası fiyatı yükseltir. İthaf — özellikle önemli birine yazılmış, tarihli, uzun bir ithaf — daha da çok. Bir önceki yazıda değindiğimiz association copy kavramı burada devreye girer: nüsha, kitabın hikâyesindeki gerçek bir kişiye bağlanıyorsa değeri sıçrar.
Ama her imza aynı değildir. Bir yazarın binlerce kez attığı sıradan bir imza fiyatı bir miktar artırır; imza gününde aceleyle atılmış bir paraf ile yıllar önce bir dosta yazılmış, tarihli, kişisel bir ithaf arasında dağlar kadar fark vardır. Sahte imza da yaygın bir sorundur; bu yüzden ciddi alıcılar imzayı yazarın bilinen örnekleriyle karşılaştırır, mümkünse nüshanın geçmişini sorar.
Nadirlik ile değer aynı şey değil
Yaygın bir yanılgı: "nadir" olan her kitap pahalıdır. Oysa fiyatı belirleyen, arz ile talebin kesişimidir. Çok az basılmış ama kimsenin aramadığı bir kitap ucuzdur. Yüz binlerce satmış ama herkesin belirli bir baskısını istediği bir kitap pahalı olabilir. Tiraj bilgisi — kaç adet basıldığı — bu yüzden sahaf için önemli bir veridir.
Edisyon türü
Her baskı eşit doğmaz. Kitap kulübü baskıları, promosyon ciltleri, gazete kampanyalarıyla dağıtılan setler genellikle en düşük değerdedir — çok sayıda üretilmiş, ucuz malzemeyle basılmışlardır. Korsan baskılar kural olarak değersizdir, ama bazı yasak dönem korsanları istisna oluşturur. Tıpkıbasımlar, yani bir eski baskının birebir kopyaları, metne erişim için değerlidir ama koleksiyon değeri taşımaz. Numaralı ve sınırlı baskılar ise — özellikle sanatçı imzalı olanlar — kendi başına bir kategori.
Provenans
Kitabın kimin elinden geçtiği de fiyata girer. Anonim bir okuldan gelen kütüphane damgalı nüsha değer kaybeder. Tanınmış bir yazarın, koleksiyonerin ya da bilim insanının kitaplığından çıktığı belgelenebilen bir nüsha ise değer kazanır — üstelik bazen içindeki notlar yüzünden.
Sahafın başucu kaynakları
Deneyimli sahaf fiyat biçerken yalnızca hafızasına güvenmez; bibliyografyalara bakar. Eski harfli, yani Arap alfabesiyle basılmış Türkçe kitaplarda temel başvuru kaynağı Seyfettin Özege'nin Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu'dur. Özege, ömrünü Osmanlı-Türk matbaacılığının bütün ürünlerini fişlemeye adamış bir kitap tutkunuydu; 1970'lerde dört cilt halinde yayımlanan katalog, 18. yüzyılda ilk matbaanın kuruluşundan 1928 Harf Devrimi'ne kadarki baskıları kapsar. Bugün bile sahaf ilanlarında "Özege 12345" gibi bir numara görürsünüz — o kitabın katalogdaki kaydıdır ve tek başına bir güvence işaretidir. Özege, on binlerce ciltlik koleksiyonunu Atatürk Üniversitesi'ne bağışladı; kitaplar hâlâ Erzurum'da onun adını taşıyan salonda.
Bunun yanında müzayede sonuçları, eski sahaf katalogları ve yayınevi arşivleri fiyatın oturduğu zemindir. İyi bir sahaf, bir kitabı eline aldığında aslında onun geçmişteki satışlarını, bilinen nüsha sayısını ve o anki talebi aynı anda tartar.
Koleksiyonun bütünlüğü
Bazı şeyler yalnızca tam takım anlam taşır. Bir derginin ilk yılının bütün sayıları bir aradaysa, değeri tek tek sayıların toplamının çok üstündedir; tek bir eksik sayı bu değeri ciddi biçimde kırar. Aynı şey çok ciltli eserler, yıllıklar ve seri yayınlar için de geçerli. Sahaf bir kutu dolusu dergi aldığında ilk baktığı şey çoğu zaman "seri tam mı" sorusudur.
Türkiye'de nadir kitap ve efemera için bir müzayede kültürü de var; belirli aralıklarla düzenlenen açık artırmalarda eski harfli kitaplar, imzalı ilk baskılar, haritalar, kartpostallar ve belgeler el değiştiriyor. Bu satışların sonuçları zamanla bir fiyat hafızası oluşturuyor: bir sahaf, benzer bir nüshanın geçen sene kaça gittiğini bilerek fiyat veriyor.
Peki, 50 mi 5.000 mi?
İkisi de olabilir. 50 liralık nüsha muhtemelen sonraki bir baskıdır, sıradan kondisyondadır, imzasızdır. 5.000 liralık olansa ilk baskı, şömizi yerinde, belki imzalı, belki tanınmış bir kitaplıktan gelme bir nüshadır. Kitap aynı; anlatı farklı.
sahafta.com gibi çok satıcılı bir yerde aynı eserin farklı sahaflardaki nüshalarını yan yana görmek bu yüzden öğretici. Fiyat aralığına baktığınızda aslında bir kitabın kaç farklı hayat yaşayabileceğini görüyorsunuz.
Nadir kitap piyasasının ilk kuralı şudur: iki kitap asla tam olarak aynı değildir. Fiyat dediğimiz şey, o farkın rakamla ifade edilmiş hali.